Over een nieuwe oude vaarweg

Over een nieuwe oude vaarweg

Het zit ons niet helemaal mee als we bij Esonstad/Oostmahorn de Nije Feart opdraaien, op koers richting Súd Ie. De deuren van sluis Krûmsterhaad aan onze kant zitten dicht en dat betekent: mouwen opstropen. Eerst de zware deuren eigenhandig opendraaien. Dan de boot de sluis in manoeuvreren. Vervolgens dezelfde deuren weer dichtdraaien en, als dat gelukt is, mag het water binnenstromen. Dan begint ronde twee: ook de volgende sluisdeuren moeten met zo’n zelfde draaiwiel worden opengewerkt.

Voor de doorgewinterde sportschoolganger is dat waarschijnlijk een aangename warming-up. Voor ons, meer van het type ‘bankdrukken met een boek’, voelt het als een onverwachte bootcamp. Maar tijdens een vaartocht kun je best een beetje lichaamsbeweging gebruiken…

Als je ‘m nog niet hebt gezien kun je in deze video bekijken hoe we het er vanaf brengen…

Waterknoop

Voordat we in Oostmahorn aankomen vertrekken we natuurlijk eerst uit Groningen. De stad ligt temidden van een knooppunt van waterwegen: het Damsterdiep/Eemskanaal, waarover we zijn binnengevaren, het Winschoterdiep, het Boterdiep, het Hoendiep, het Hoornse Diep (of Drentsche Aa) en het Reitdiep. We willen ze uiteraard het liefst allemaal verkennen, maar zoals dat altijd gaat, onze vakantiedagen raken op. Dus varen we dwars door de stad om bij de Plantsoenbrug het Reitdiep op te gaan.

Een brug met steunzolen

Na het oversteken van het Van Starkenborghkanaal, even buiten de stad, komen we bij de Platvoetbrug. Dat vinden we een hele bijzondere naam. Heeft hier ooit iemand gewoond met een raar loopje? Maar de naam lijkt niet te verwijzen naar een vervormde voetboog, maar naar het landschap zelf. Een oude betekenis voor plat is ‘vlak’ of ‘laag’. En voet kan samenhangen met ‘voorde’, een doorwaadbare plaats. Een plek dus waar het water ondiep genoeg was om over te steken zonder natte voeten te krijgen.

Op die plek verschijnt later het Platvoetshuis. En, zoals dat vaker gaat: eerst is er een plek, dan een naam, dan een huis, dan een brug. En eeuwen later komt de bemanning van de Canicula voorbij, die zich afvraagt waarom de brug klinkt alsof hij steunzolen nodig heeft.

Strijdtoneel Aduarderzijlen

Het Reitdiep kronkelt verder door het Noord-Groningse landschap en wij kronkelen mee. Garnwerd heeft een speciaal plekje in ons hart en dan speciaal café Hammingh. Op een zonovergoten dag in juni 1992 gaven we er ons trouwfeest en we bewaren dierbare herinneringen aan deze dag.

Even voorbij dit bijzonder plekje varen we langs de prachtig gerestaureerde Aduarderzijlen. Aan weerszijden staan twee kanonnen, die herinneren aan de tijd dat de waterwerken ook een belangrijke militaire functie hadden. Die zijlen hebben dan ook veel meer gezien dan wij eigenlijk willen weten.

• Lees ook: Aanleggen in Garnwerd

Spelletje Risk

Tijdens de Tachtigjarige Oorlog staat bij de zijl een schans, die het gebied boven Groningen moet verdedigen tegen de Spaanse troepen. Behalve de sluiswachter met zijn gezin, zoeken er ook andere families bescherming. En, alsof het een levensecht spelletje Risk is, wordt de schans veroverd, terugveroverd, veroverd en weer terugveroverd. De strijdende partijen lijken aardig in balans. Tot 16 september 1593, als de Spanjaarden arriveren met vijfduizend man voetvolk en veertienhonderd ruiters.

Ze staan tegenover zo’n dertig verdedigers, die de eerste aanval weten af te slaan, net als de tweede. Maar tijdens de derde golf breken de Spaanse soldaten door. Na een hevige strijd worden de overlevende bewoners gewurgd en hun kinderen in het water gegooid. Een jaar later volgt de wraak, als de Spanjaarden op hun beurt worden afgeslacht. Het is nauwelijks voor te stellen als je langs dit vredige plekje vaart.

Tip: een paar honderd meter verder het Aduarderdiep op (vaste brug H32) ligt camping en jachthaven Aduarderzijl. Wij hebben er nog nooit aangelegd, maar nu ik voor dit stukje de reviews over de camping en jachthaven bekijk, gaan we dat een volgende keer zeker doen!

Ligplaatsen aan het Reitdiep

Wij zakken verder het Reitdiep af. Aan bakboord ligt Schouwerzijl met een aanlegsteiger voor passanten, even verder Roodehaan en Electra met ligplaatsen aan het Reitdiep. Aan het eind van het 30-kilometer-lange Reitdiep ligt Zoutkamp, dat in vroeger tijden de toegang naar de stad Groningen bewaakte. Zoutkamp ontstond dan ook als militair bolwerk, maar groeide uit tot vissersplaats. Na de afsluiting van de Lauwerszee veranderde de plaats van zeehaven in binnenhaven, maar als je aanlegt in de oude haven kun je je nog steeds voorstellen hoe het daar eens was.

• • Lees ook: Aanleggen in Zoutkamp

Restant Lauwerszee

Voorbij de dijk die ook wel de Poort naar Groningen wordt genoemd, belanden we op de Zoutkamperril die naar het Lauwersmeer voert. Het meer is het restant van de Lauwerszee, die na de watersnoodramp van 1953 in Zeeland en Zuid-Holland werd afgesloten. De hogere delen van de voormalige zee vielen droog en zijn inmiddels bestemd voor recreatie of ingericht als natuurgebied met grote grazers als Schotse hooglanders, konikpaarden en heel veel koeien. De Marnewaard, aan de oostkant, is militair oefengebied.

Aanleggen in het Lauwersmeergebied kan aan de eilandjes naast het Stropersgat, bij Senneroog en voor Oostmahorn/Esonstad. Boven Oostmahorn is ook een jachthaven, net zoals bij Lauwersoog, waar je zelfs twee jachthavens vindt. Wij leggen aan op het onderste eilandje naast het Stropersgat voor een genoeglijke middag met zicht op de voorbij varende schepen, waaronder de ZK 4, het varende verhaal over de geschiedenis van Zoutkamp.

Dubbele naam

Na een overnachting op het prachtige Lauwersmeer – helaas met een beetje regen – komen we aan in Esonstad/Oostmahorn. We gebruiken hier maar even een dubbele naam, want van Oostmahorn is niets te bekennen als je onder het fraaie bruggetje doorvaart en bakboord uitdraait richting sluis Krûmsterhaad. Van Esonstad des te meer. Maar, of je het nu mooi vindt of niet, zoals we in de video vertellen hebben we waarschijnlijk aan dit vakantiepark wel de heropening van de Súd Ie te danken. Over onze bevindingen bij de sluis heb je bovenaan dit stukje al uitgebreid kunnen lezen. Maar over de Súd Ie zelf valt nog meer te vertellen.

In het spoor van Bonifatius?

Het is een eeuwenoude vaarroute, deze Súd Ie. Want lang voordat dijken onze kustlijnen bepaalden, werd het land boven Dokkum doorsneden door zilte wadgeulen. Die wadgeulen, of prielen, of getijdenkreken, veranderden bij eb in nattige klei vol gaatjes van pieren en pootafdrukken van wadvogels. Bij vloed stroomden ze vol en veranderden in glinsterende waterwegen. In dit kweldergebied moet in het voorjaar van 754 Bonifatius zijn aangekomen om in Dokkum de Friezen te bekeren.

Over welke geul, priel of kreek zou hij landinwaarts naar Dokkum zijn gevaren? Niet via het latere Dokkumerdiep, want dat bestond nog niet in die tijd. Het zou de Boorne kunnen zijn geweest, of de Paezens. Maar als wij voorbij Ezumazijl de Súd Ie opvaren, stellen we ons voor dat het best dit water kan zijn geweest waarover de beroemde missionaris zijn noodlot tegemoet voer.

Van levensader tot vergeten water

De Súd Ie, of Zuider Ee, ontstond in de vroege middeleeuwen als natuurlijke getijdenkreek en groeide uit tot een belangrijke handelsroute waarover de voorlopers van de kogge voeren met graan, zout, vis. Maar door verzanding, aanslibbing en de groei van riet en waterplanten werd het water zo ondiep dat je er niet meer fatsoenlijk overheen kon varen. En toen in de late middeleeuwen oostelijk van Dokkum een oude geul werd uitgegraven, raakte de Súd Ie in de vergetelheid.

Die oude geul zou later Dokkumer(groot)diep gaan heten, de waterweg door een ‘staart’ van het Lauwersmeer naar, inderdaad, Dokkum. Omdat we dit water al heel wat keren hebben bevaren, lijkt het ons geweldig om ook een keertje over het historische water te gaan. En als we de sluis hebben ‘geslecht’, wacht ons een riviertje dat ideaal lijkt voor rustzoekers. Onderweg zijn vier aanlegplaatsen te vinden en als je een fiets mee hebt dan kun je in de omgeving mooie tochten maken. Fiets bijvoorbeeld naar de monding van de Paezens, in het tweelingplaatsje Peazens-Moddergat.

Ramp van Moddergat

Moddergat heeft de naam een van de mooiste plekjes aan de Waddenkust te zijn. Aan de voet van de dijk staat het monument dat herinnert aan de Ramp van Moddergat, waarbij in 1883 tijdens een hevige storm 83 vissers om het leven kwamen. In vrijwel ieder huishouden was wel een dode te betreuren. Aan de ramp wordt ook aandacht besteed in museum ’t Fiskershúske. Daar kun je bovendien van alles bekijken dat te maken heeft met de kustvisserij.

Lees ook: De Ramp van Moddergat

Specs Súd Ie

• lengte 12 kilometer
• doorvaarthoogte 2.40
• diepgang tot 1.10 meter
• breed 4 meter
• lengte schip 15 meter

Dokkum!

In de volgende aflevering varen we dwars door Dokkum om vervolgens over de Dokkumer Ee en de Aldtsjerker Feart naar Aldtsjerk te varen, de noordelijkste plaats van de Trynwâlden of Trijnwouden. Je kunt het allemaal volgen in onze filmpjes, waar je wel even geduld voor moet hebben. Gemiddeld kunnen we er om de vier à vijf weken eentje publiceren op ons YouTubekanaal. Ennuh, meteen na publicatie van dit stukje gaan we aan de slag met het beschrijven van de vaarroute. Dus heb je ook zin in een rondje Noord-Nederland met een randje Duitsland? Hou onze website in de gaten!

Lees ook: Aanleggen in Dokkum

Mooi nieuws uit Weesp!

En dan iets heel anders: een paar dagen geleden kregen we mooi nieuws in de mailbox: we kunnen weer aanleggen in het centrum van Weesp, het Buitenveer en het Smal Weesp zonder goudgeld te betalen. De gemeente Amsterdam – waar Weesp onder valt – heeft na aanhoudende klachten van watersporters en ondernemers besloten dat watersporters 1,80 euro per meter gaan betalen in plaats van een vaste prijs van 33 euro per nacht plus 43 euro voor een vignet. In de mail kregen we als ondertekenaars van de petitie ‘Stop de vaarvignetten in Weesp’ een bedankje én de belofte dat er leuke activiteiten worden georganiseerd om de watersporters weer welkom te heten. Jullie allemaal op naar Weesp dus! Alleen ons zul je daar dit jaar niet vinden. Want wij gaan met ons nieuwe bootsmaatje Skipper de oostkant van Nederland verkennen!

• Lees ook: Aanleggen in Weesp
• Lees ook: Het gat van de Malle Graaf
• Lees ook: Rondje Noord-Friesland

En dan nog even dit

Het onderhouden van de website en het maken van de video’s is niet goedkoop. Wil je ons steunen? Koop dan een vaarroute, voor de prijs van een glaasje rosé. De betaling gaat via creditcard. Klik op de link en het wijst zich vanzelf. Heb je geen creditcard, stuur dan een mailtje naar marieke@decanicula.nl. Wij én heel veel andere watersporters zijn je er dankbaar voor! En dan kunnen we tenminste die vervelende advertenties op de website uitzetten…

Marieke, Assen, februari 2026

Bronnen:

• Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: Bewoningsgeschiedenis noordelijk kustgebied
• Het mooiste plekje aan de Waddenkust: Paesens-Moddergat
• Ben Westerink: Bij Groningen verdwijnt de Hunze