Van Eems naar Stad

Sweet memories: over het Damsterdiep

“Hoe wisten jullie dat je een sleutel nodig had voor de bruggen op het Damsterdiep?” vraagt iemand op Facebook, naar aanleiding van onze nieuwste video. Tja… het is inmiddels alweer tien jaar geleden, dat we de Canicula uit Duitsland overvoeren en vanuit Delfzijl via het Damsterdiep naar de stad Groningen wilden varen. Dus hoé we wisten dat we een brugsleutel moesten hebben, dat zijn we vergeten. Wat we nog wél weten, is dat we weken voor ons vertrek voor 25 euro zo’n sleutel kochten bij de watersportwinkel aan de Oosterhaven in Groningen. Om er vervolgens niets mee te kunnen, want eenmaal in Appingedam aangekomen bleek het Damsterdiep gesloten vanwege onderhoud.

Inleveren niet slim

Als ik nu zoek op ‘sleutel Damsterdiep’,  zie ik dat het stukje metaal vandaag, tien jaar later, inmiddels 35 euro kost. Je krijgt je geld terug als je ‘m weer inlevert. Maar dat is niet slim, want je weet nooit wanneer je de brugsleutel nodig hebt. Zo kwamen we, ook alweer een hele tijd geleden, onverwacht – niet goed voorbereid dus – een zelfbedieningsbrug tegen in Pieterzijl en bleken we wonder boven wonder al over de sleutel te beschikken. Hij past dus op vrijwel alle zelfbedieningsbruggen in Groningen!

Lees ook: Vaarinformatie provincie Groningen

Maar dan moet je wel weten waar je de sleutel gelaten hebt. Ik vond ‘m gelukkig ergens in een vergeten rommelkistje. Beetje laat, want we lagen al bijna voor de eerste zelfbedieningsbrug, zoals je kon zien in de video van onze vakantietrip 2025 tussen Termunterzijl en de stad Groningen. Heb je het filmpje nog niet gezien? Dan kan dat hier!

Geld toebetalen

Aflevering 5 van onze vakantievaartocht begonnen we in Termunterzijl, het dorp dat bekend staat om de indrukwekkende sluis met haar prachtig versierde borstwering bovenop, liefkozend de Boog van Ziel genoemd. De sluis is al lang niet meer in gebruik, maar wij willen wel geld toebetalen om er doorheen te mogen varen. Vandaag is de Boog alleen nog een monument en toeristische trekpleister in dit doorgaans rustige Termunterzijl, Ziel op z’n Gronings, ook wel Golden Zieltje genoemd. Je zou bijna denken dat het hier altijd zo vredig is geweest.

Lees ook: Lekkere wandeling naar de Punt van Reide

De geschiedenis achter de Boog van Ziel

Maar wat je niet ziet in de video, is dat achter de Boog een dramatische geschiedenis schuilt. Want de sluis verving een ouder exemplaar die verloren ging tijdens de Sint-Maartensvloed van 1686. Die stormvloed trof vooral Groningen en een deel van Duitsland. Bijna zestienhonderd mensen verdronken, honderden huizen verdwenen in het water en Termunterzijl zelf werd vrijwel volledig van de kaart geveegd. Naar verluidt overleefde maar één inwoner de ramp. Zelfs in de stad Groningen, hemelsbreed zo’n 32 kilometer verderop, stonden de straten blank. Met dit verhaal in je achterhoofd, kijk je misschien toch met andere ogen naar die prachtige Boog van Ziel.

Onweer van donder en blixem

Uit het ooggetuigenverslag van predikant Henricus Schenckel: Vrijdagavond 12 Nov. 1686: een sterke zuidoosten wind, gepaard met „onweer van donder en blixem”. Om 9 uur keerde de wind naar ’t noordoosten, werd vervolgens noordwest. Storm, die het opgestuwde water met zoon geweldige kracht voortdreef, dat het tegen den morgen tusschen vieren en vijven over alle dijken stroomde, “wel tot de hoogte van eens manslengte”. Tusschen Oterdum en Termunten werd een gat in den dijk geslagen waarin een oorlogsschip gemakkelijk kon ronddrijven. In korten tijd stond bijna onze heele provincie blank. Groot was de ellende!

Groningen wil Appingedam slopen

Zodra we het industriegebied van Delfzijl achter ons laten en langs het kerkje van Heveskes varen — een dorpje dat ook verdween, al was het dit keer niet door een stormvloed maar door mensenhand — komen we aan in Appingedam. ‘Daam’ had ooit alles in zich om uit te groeien tot een veelbelovende stad, maar werd eeuwen geleden in haar ontwikkeling geremd door de stad Groningen, die Appingedam als een gevaarlijke concurrent zag. De Groningers probeerden zelfs het hele stadje te laten slopen. Gelukkig mislukte dat plan, en daardoor kunnen we vandaag de dag nog steeds door een stad met fraaie oude panden varen, zij het zonder de grootstedelijke allure die hier had kunnen ontstaan als Groningen niet had dwarsgelegen.

Aanleggen in Appingedam

Het is dan ook de moeite waard om hier aan te leggen. De jachthaven wordt weliswaar aan drie kanten omringd door moderne woningbouw, maar zodra je de boot stillegt, voel je meteen de gemoedelijke sfeer van deze stad. Je kijkt uit op de muziektent die ’s middags fungeert als ‘leugenbank’ en ziet erachter de muren van de middeleeuwse Nicolaïkerk door de bomen schemeren. Voorbij de kerk vind je het winkelhart met het Damsterdiep, waarboven de keukens al – zo niet eeuwen maar dan toch wel tientallen jaren – boven het water hangen. Het havenkantoor is van alle gemakken voorzien en op steenworp afstand ligt de supermarkt.

Lees ook: Aanleggen in Appingedam

Langgekoesterde wens

Appingedam is de naamgever van het water waar we dus tien jaar geleden al overheen wilden varen: het Damsterdiep. De reden van die langgekoesterde wens ligt ver in het verleden. Als 19-jarige stagiaire bij toen nog het Nieuwsblad van het Noorden in Groningen, maakte ik (Marieke) twee keer per dag de busrit langs het Damsterdiep naar mijn logeeradres in Delfzijl. Toen vond ik het al een interessant watertje, met twee gezichten: het vrijwel kaarsrechte stuk tussen Stad en Ten Post, en daarna de schilderachtige kronkels tot aan Delfzijl. Langs dorpen met intrigerende namen als Garmerwolde, Winneweer, Garrelsweer. En -sweet memories – ik ben terug in de tijd als we met onze Canicula over hetzelfde stuk varen.

De Slag bij Garrelsweer

Het kanaal is nu kalm en vredig, maar wie goed luistert, kan de echo’s van het verleden horen: het kraken van de houten schepen die door de schippers onder de bruggen door werden gemanoeuvreerd, de verhalen van bewoners over de stormvloeden vanuit zee, de herinnering aan de Slag bij Garrelsweer, die – volgens de Verhalen van Groningen – als het échte begin van de Tachtigjarige oorlog moet worden beschouwd. En dan komt bij Ruischerbrug een wreed einde aan de mooie vaartocht.

Lees ook: Het echte begin van de tachtigjarige oorlog

Damsterdiep wordt overbodig

Het Damsterdiep was eeuwen dé hoofdverbinding tussen de Eems bij Delfzijl en Groningen, waar de schepen bij de Steentilpoort de stad binnenvoeren. Maar met het water kwam ook eb en vloed binnen, overstromingen, vervuiling, stank, ziektes en zelfs oorlogsdreiging. Met de opening van het Eemskanaal in 1876 kreeg Groningen een kortere, diepere en bredere route naar zee. De oude vaarweg werd overbodig. Restanten van een oude Damsterdiepsluis liggen nog steeds in een vergeten stukje Stad.

Oorlogspuin onder m’n fiets

Bij Ruischerbrug werd het Damsterdiep voor de scheepvaart afgesloten met een dam en waterdoorlaat, waardoor het eeuwenoude water figuurlijk werd ‘uitgezet’. Je kunt het stroompje nog steeds volgen, tot waar het doodloopt in de voormalige driewegsluis die ooit Damsterdiep, Van Starkenborghkanaal en Eemskanaal met elkaar verbond. Even verderop heet het nog steeds Damsterdiep, maar het ‘diep’ is na de Tweede Wereldoorlog gedempt en toegedekt met asfalt, waarover ik als beginnend journalist heen-en-weer reed, zonder te weten dat onder mijn fietsbanden oorlogspuin lag.

Poortier verliest hoofd

Het moet heel bijzonder zijn geweest om te zien hoe het Damsterdiep bij de Steentilpoort uitmondde in de stadsgracht van Groningen. Met het iconisch scheefgezakte poortershuisje, waar de poortier woonde, die het in- en uitgaande verkeer in de gaten moest houden. De bekendste bewoner van het huisje was waarschijnlijk Eppo Tjackes van Vreden. Het verhaal gaat dat hij de drijfboom in het Damsterdiep achteloos open liet en allerlei mensen, goederen en brieven tegen betaling van steekpenningen door de Steentilpoort liet gaan. Vanwege al dat plichtsverzuim verloor hij in juli 1672 zijn hoofd op het schavot op de Grote Markt van Groningen.

Drenkelaarstoren

Maar het is dus alweer heel lang geleden dat je over het Damsterdiep tot in de stadsgrachten kon varen. Wij moeten het laatste stukje via de Jan B. Bronssluis – genoemd naar de oprichter van de Bronsmotorenfabriek in Appingedam – over het Eemskanaal. Voorbij de industriehavens aan bakboord en het Van Starkenborghkanaal aan stuurboord varen we de Oosterhaven binnen. Ooit stonden hier nog vestingwerken, met zo’n beetje op de plek van de jachthaven de indrukwekkende Drenkelaarstoren, maar ook dat is alweer heel lang geleden. Het is fijn liggen in de Oosterhaven, met alles wat de moeite waard is op loopafstand. Zelfs de Toko!

Garnwerd!

Wij zijn natuurlijk verder gevaren. Dwars door de stad, waar je op sommige momenten wel even ruim de tijd moet nemen om de bruggen te slechten. Volgende halte: Garnwerd! Je kunt het allemaal volgen in onze filmpjes, waar je wel even geduld voor moet hebben. Gemiddeld kunnen we er om de vier à vijf weken eentje publiceren op ons YouTubekanaal.

• Lees ook: Aanleggen in Groningen
• Lees ook: Rondje Noord-Nederland

En dan nog even dit

Het onderhouden van de website en het maken van de video’s is niet goedkoop. Wil je ons steunen? Koop dan een vaarroute, voor de prijs van een glaasje rosé. De betaling gaat via creditcard. Klik op de link en het wijst zich vanzelf. Heb je geen creditcard, stuur dan een mailtje naar marieke@decanicula.nl. Wij én heel veel andere watersporters zijn je er dankbaar voor! 

Marieke, Assen, januari 1926

Bronnen:

• De verhalen van Groningen: Het echte begin van de tachtigjarige oorlog
• Varen in Groningen: Bediening bruggen en sluizen
• Historiek: Stormvloeden in Groningen
• De verhalen van Groningen: Appingedam moet worden gesloopt
• Groninganus: Het Poortershuisje
• Henricus Scheckel: De watervloed van 1686